است نه 3 ، نه . . . ، ولى عدد است ، چنين چيزى وجود ندارد . عدد يك معنى مبهم است كه اگر بخواهد وجود داشته باشد بايد يا 2 باشد يا 3 يا . . . تا تحقق داشته باشد « 1 » . بعد حاجى مىگويد وجود اگر مركب عقلى باشد و جزء تحليلى داشته باشد بايد جنس و فصل داشته باشد و آنگاه مىگوييم اگر وجود جنس دارد جنسش يا وجود است يا غير وجود ، از ايندو خارج نيست ، كه غير وجود هم يعنى عدم يا ماهيت . اگر بگوييد جنس وجود « وجود » است ، كار فصل چيست ؟ فصل چيزى است كه تحقق مىدهد به جنس ، يعنى وجود مىدهد به جنس . فرض اين است كه در اينجا جنس ، خود وجود است ، پس فصل ذات جنس را به جنس مىدهد نه اينكه وجود به جنس بدهد ؛ يعنى همين وجود كه به جنس مىدهد ذات جنس را مىدهد . پس رابطهء جنس و فصل رابطهء مقوّم و متقوّم مىشود نه رابطهء مقسّم . رابطهء مقسّم اين است كه ذات فصل غير از ذات جنس است و چون اين ذات غير از آن ذات است و آن ذات هم غير از وجود است پس فصل به او وجود مىدهد و لذا مىتواند مقسّم او باشد . اما اگر اين جنس عين وجود باشد پس اين فصل ، خودش را به او داده است ، قوام ذاتش را به او داده است ، نه اينكه او را تقسيم كرده باشد به يك امر متحقق اينچنينى و يك امر به نحو ديگر . پس لازم مىآيد كه آنچه كه مقسّم است ( يعنى فصل ) تبديل بشود به مقوّم . و اما اگر بگوييد جنس وجود « غير وجود » است معنايش اين است كه حقيقت وجود تأليف يافته است و متقوّم است از نقيض خودش كه عدم است و يا از چيزى كه در قوهء نقيض يعنى اعتبارى محض است كه ماهيت است . اين است كه

--> ( 1 ) . - راجع به خود وجود نمىتوانيم اينطور بگوييم كه وجود يك مفهوم مبهمى است كه جز در افراد خودش تحقق ندارد ؟ استاد : نه ، نمىتوانيم اين را بگوييم . اتفاقا قضيه بر عكس است ، چون وجود خودش تحقق است ، همه چيز مبهم است و تعين و تحقق همه چيز به وجود است ، كه فرق اصالت ماهوى با اصالت وجودى در همين جاست . از نظر اصالت ماهيتى وجود يك معنى كلى و مبهم است و به وسيلهء ماهيت تحقق پيدا مىكند و واقعيت پيدا مىكند ؛ به خصوص هگل و امثال هگل اين جور مىگويند ؛ و قدما هم اگر چه مسألهء اصالت وجود يا ماهيت را طرح نكرده‌اند ولى بسيارى از آنها همين جور فكر مىكرده‌اند . اصالت وجودى قضيه را بر عكس در نظر مىگيرد ، مىگويد هر چه را كه شما غير وجود در نظر بگيريد ، آن يك معناى مبهم است و تحققش به وجود است . ما در اينجا بنابر اصالت وجود بحث مىكنيم .